فرهنگ بومی مردم اصفهان

شب یلدا در اصفهان

آیین شب یلدا در اصفهان مثل بقیه شهرهای ایران برگزار می‌شود، اما در گذشته اصفهانی‌ها، نكات ریزی وجود دارد كه دانستن آنها خالی از لطف نیست. در اصفهان همیشه بحث «چله بزرگ» و «چله کوچک» مطرح بوده است، به این صورت که به چله بزرگ، «چله» می‌گویند و منظور از روز آخر پاییز تا ۱۰ بهمن است و چله کوچیک، از ۱۰ بهمن تا ۳۰ بهمن است. خود شب چله را هم به دو بخش "چله زری: زن" و "عمو چله: مرد" نام‌گذاری می‌کردند و دو شب را به عنوان شب چله برپا می‌کردند كه هركدام آیین خاص خود را داشت. اصفهانی‌ها، لباس‌ها و رختخواب‌های خود را در هوای آزاد در مقابل خورشید پهن می‌كردند و با این کار به «عمو چله» و «چله زری» خوشامدگویی می‌كردند. مردم اصفهان به سفره یلدا "سفره شب چله" می‌گفتند و آن را با چلسمه، خرمالو، انار، كشمش، جوزقندی و ... رنگین می‌كردند. چلسمه تركیبی از آجیل، گندم برشته و شادونه است. آنها از مدت‌ها قبل از یلدا، مقداری انگور را در یک پارچه‌ می‌پیچیدند و در زیرزمین خانه‌ها نگه می‌داشتند تا به کشمش تبدیل شود و كشمش سفره یلدا اینگونه به دست می‌آمد. حضور هندوانه در سفره یلدا واجب نبود و اگر برف باریده بود مخلوط برف و شیره انگور نیز بر سفره یلدا قرار می‌دادند. شاهنامه‌خوانی، حافظ‌خوانی، خاطره‌گویی، كادو (خوانچه) بردن برای نوعروسان از دیگر كارهای شب یلدا بوده است. معمولا برای شب یلدا، ماهی‌پلو، کوفته یا گندی می‌پختند و تا پاسی از شب بیدار بوده و این شب را گرامی می‌داشتند.

ماه رمضان در اصفهان

در زمان قدیم، مردم اصفهان در نیمه دوم ماه شعبان با نظافت و خانه‌تکانی، غبارروبی مساجد و تهیه مایحتاج ماه رمضان به پیشواز این ماه می‌رفتند. یک روز پیش از آغاز ماه رمضان در بسیاری از نقاط اصفهان مراسم «کلوخ‌اندازان» برگزار می‌شد. خانواده‌ها در این روز به نقاط طبیعی و سرسبز اطراف شهر و روستای خود می‌رفتند و جشن می‌گرفتند و برای این جشن، خوراکی‌های متنوعی تهیه می‌کردند و سعی می‌کردند هر آنچه را که میل دارند، تناول کنند. در زمان قدیم كه هنوز تكنولوژی و تلویزیون و ... جای خیلی از رسم‌ها را نگرفته بود، کوبیدن درب همسایه (دق‌الباب) در سحرهای ماه رمضان و استفاده از نقاره، طبل و شیپور و سحرخوانی در کوچه‌های شهر رواج داشت. تقریبا تمام اصفهانی‌های قدیمی در شب‌های نزدیک به ماه رمضان، هنگام غروب، روی پشت‌بام، سعی در مشاهده هلال ماه می‌کردند.

آیین هومبابایی در اصفهان

مردم بعضی از شهرهای استان اصفهان مانند نطنز، کاشان و نیاسر، رسم هومبابایی (آیین انفاق) را در ماه رمضان اجرا می‌كردند. در این رسم، پس از افطار با بانگ صلوات، کودکان به دور یکدیگر جمع می‌شوند و به صورت دسته‌های مختلف چهار تا بیست نفره به در خانه‌های مردم «هوم بابائی» می‌روند. از بین آنها، یک نفر به عنوان صندوق‌دار و دیگری میان‌دار انتخاب می‌شود. میاندار اشعاری در مدح امیرالمومنین می‌خواند و کودکان در جواب هر مصرع کلمه هوربابا و هومبابا را به زبان می‌آورند و مردم نیز به این کودکان انفاق می‌کنند. سپس میدان‌دار شروع به دعا کردن برای صاحبخانه می‌كند و بچه‌ها آمین می‌گویند. این رسم از شب اول تا شب پانزدهم ماه رمضان برگزار می‌شد. طعام‌های جمع‌آوری شده بین فقرا و خانواده‌های بی‌بضاعت تقسیم می‌شود. این رسم هنوز در برخی نقاط استان مانند شهر كاشان برگزار می‌شود. در شب‌های سیزدهم، چهاردهم و پانزدهم ماه رمضان، در روستاهای نطنز آیین «هوی هوی» برگزار می‌شود كه شبیه همان هومبابایی است.

عید غدیر در اصفهان

عید قربان در اصفهان

غذاهای محلی اصفهان

موسیقی اصفهانی

جایگاه شعر در اصفهان

رسم سقاخوانی در اصفهان

آیین سقاخوانی، یکی از مراسم بزرگداشت ماه محرم است که در نوش‌آباد، شمالی‌ترین نقطه استان اصفهان، با پیشینه‌ای بیش از یک قرن و بدون سینه‌زنی و سنج و دهل برگزار می‌شود. سقاخوانی در دستگاه‌های ماهور، دشتی، راست پنجگاه و چهارگاه اجرا می‌شود و منزل به منزل حرکت کاروان حسینی تا رسیدن به کربلا را تصویر می‌کند. به عبارتی دیگر، سقاخوانی، سنت استقبال شهروندان نوش‌آباد از قافله کربلا است که از شامگاه ۱۸ ذی‌حجه تا اول محرم برگزار می‌شود و طی آن سه گروه در کنار یکدیگر اشعاری را در ردیف‌های موسیقی سنتی و گوشه‌های مختلف چون دشتی اجرا می‌کنند. گروه‌های سقاخوان در یک گروه استادان و پیشکسوتان و دو گروه شاگردان به صورت حلقه‌های عزا مقابل هم می‌نشینند و مراسم را اجرا می‌کنند. سقاخوانی در روز عاشورا، فقط با حضور سادات برگزار می‌شود و در آن، اوج فریاد و فغان سقاخوانان است که به عرش می‌رسد.

قاشق زنی در اصفهان

رسم قاشق‌زنی در شب چهارشنبه سوری، توسط برخی کودکان و نوجوانان انجام می‌شود. آن‌ها با پوشاندن صورت خود و زدن قاشق به ظرف فلزی، از همسایگان درخواست شیرینی و تنقلات می‌کنند و این سنت باعث شادی و نشاط در محله‌ها می‌شود.

آیین شب اسفندی کاشان

اسفندی آیینی بر اساس سنت دیرینه اهالی کاشان است که تا دو سه دهه اخیر مرسوم بوده است. در ایران باستان آغاز تقویم رعیتی از اوایل پاییز همزمان با شروع کشت گندم و جو بوده است. کشاورزان کاشان بیست و پنجم بهمن تقویم رسمی را اسپند رعیتی یا زراعی می‌نامند. یکی از رسوم کشاورزان کاشان در شب اسفند این بود که مقداری ماست و نان نازک "تیری" را با سبزی، مرغ و تخم مرغ برای مالک می‌بردند و در ازای آن، برنج و روغن می‌گرفتند. صاحبان کارگاه‌های نساجی از جمله شعربافی و قالیبافی هم به کارگران خود برنج و روغن و پول می‌دادند. کودکان مکتب خانه‌ها برای ملا‌ها یک چارک برنج، مقداری روغن کرمانشاهی و قند و چای به عنوان تحفه اسفندی می‌بردند و اگر شاگردان برای استاد اسفندی نمی‌بردند ملا‌ها آن‌ها را روانه خانه می‌کردند. مغازه‌دار‌ها به ویژه سبزی فروش‌ها، دکان‌های خود را چراغانی و ریشه پیازچه‌ها و تربچه‌ها را با رنگ‌های آبی، زرد، سبز و قرمز رنگ آمیزی می‌کردند. بنکدار‌ها با چیدن کپه‌های برنج و عدس، نخود، لوبیا، ماش، کشمش پلویی و تخم مرغ رنگ کرده بساط خود را رنگین و مزین می‌کردند یا قصابان لاشه گوسفندان و بره‌های پروار را به چنگک می‌آویختند و چربی‌های پشت بره را با سلیقه خاص ورقه ورقه و تزیین می‌کردند. اهالی کاشان در شب اسفند زودتر از شب‌های دیگر چراغ خانه‌هایشان را روشن می‌کردند با این عقیده که چراغ و چراغانی نمادی از نور و باعث روشنایی است. در مجموع، اسفندی مقدمه ای بر عید نوروز بوده است.

آتش‌افروزى و جل جلانى در اصفهان

مراسم محرم در اصفهان

آیین ازدواج در اصفهان

ایام نوروز در اصفهان

جشن آبریزان در زاینده رود

پوشش مردم اصفهان

اخلاق مردم اصفهان

آداب و رسوم ازدواج در اصفهان

ادبیات بومی اصفهان